Wat is domesticatie? |  |
Domesticatie is een proces waarbij dieren en planten door de mens worden gefokt of gekweekt om een nuttige functie te kunnen vervullen.
Er is geen eenduidige definitie van domesticatie te geven. Geen enkele omvat namelijk alle gedomesticeerde planten- en diersoorten. Elke definitie sluit wel één of meer soorten uit. Men beschrijft eerder het proces van domesticatie dan dat er een echte definitie wordt gegeven.
De twee meest gebruikte definities voor domesticatie zijn:
Domesticatie is het tam maken van dieren, die daardoor afhankelijk worden van de mens. Het dier 'woont' als het ware bij de mens (Latijn: domicilium = woonplaats).
en
Domesticatie betreft een proces waarbij wilde dieren, door bepaalde vormen van kunstmatige selectie huisdierkenmerken gaan vertonen, waardoor de mens in staat is hen gemakkelijker te gebruiken.
Hoe zit dat bij planten?
Planten hoeven natuurlijk niet tam gemaakt te worden. Wel zijn gedomesticeerde planten door een eeuwenlang proces van selecteren en veredelen andere eigenschappen gaan vertonen, waardoor ze beter door de mens kunnen worden benut (bijv. grotere en meer zaden of een verandering van smaak).
Geschiktheid voor domesticatie
Om geschikt te zijn voor domesticatie moet een dier of plant natuurlijk bepaalde biologische eigenschappen hebben.
Voor dieren zijn de belangrijkste eigenschappen:
Gemakkelijk tam te maken
Dieren die zich niet laten temmen zijn niet te domesticeren. Als een dier agressief blijft en voortdurend van zich afbijt, zal de domesticatie mislukken.
Dieren die van nature in een groep leven zijn gemakkelijker te temmen dan solitair levende dieren.
De mens als baas erkennen
Groepsdieren zijn hiërarchische verhoudingen gewend. Ze onderwerpen zich om die reden ook vrij gemakkelijk aan het gezag van de mens. Een sociaal dier als de hond zal de mens als baas erkennen, een solitair dier als de kat niet. Niet voor niets gaan Minoes en Minet zoveel mogelijk hun eigen gang en loopt Bruno de hele dag achter zijn baasje aan.
Geen stress krijgen van leven in gevangenschap
Veel diersoorten raken gestresst als ze opgesloten worden. Vooral in de dierentuin is dat goed te zien. Het eeuwig heen en weer lopen of van panters in hun kooi duidt op stress. Dit zogenaamde ijsberen is een overlevingsstrategie: de dieren schijnen er een gerusstellende stof (endorfine) door te produceren in hun hersenen. Deze stof houdt ze rustig en voorkomt dat ze totaal in paniek raken. Overigens is dit soort stressverschijnselen ook bij gedomesticeerde dieren te zien. Veel staldeuren zijn kapot gemaakt door knagende paarden. Dit zogenaamde 'kribbenbijten' is te vergelijken met het heen en weer lopen van de panter: het paard wordt er rustig van.
Een gemakkelijk dieet hebben
De mens moet het dier dat onder zijn toezicht staat van voedsel voorzien. Dat lukt alleen als het dier geen al te hoge eisen voor zijn menu stelt. Geiten bijvoorbeeld zijn snel tevreden. Als er geen hooi is, lusten ze ook bladeren en takken. Rendieren zijn extreem kieskeurig: ze lusten alleen bepaalde, moeilijk door de mens te verzamelen korstmossen.
Zich voortplanten in gevangenschap
Dit is een essentiële voorwaarde voor domesticatie. Als het dier zich in gevangenschap niet kan voort te planten zal de domesticatie mislukken. Domesticatie is immers gericht op het verbeteren van de eigenschappen van het dier over de generaties heen. En daar is voortplanting voor nodig. Want om het ras te verbeteren of een nieuw ras te krijgen bepaalt de mens welk mannetje met welk vrouwtje paart.
Planten zijn een stuk gemakkelijker te domesticeren, simpelweg omdat ze minder eisen stellen. Zolang ze in een geschikte bodem en in een passend klimaat worden geplaatst en voldoende water krijgen doen ze het wel. Het enige dat verder telt, is dat ze niet overwoekerd raken door onkruid, ziekten of insecten de plant niet kunnen aantasten. Als het er om gaat zaad uit de plant te winnen om mee verder te kweken is het van belang dat er door middel van stuifmeel geen vermenging optreedt met wilde soortgenoten.
Meer informatie over dit onderwerp is te vinden in het volgende artikel: